Kaart van Idaardeadeel van 1570, bij Friens liggen de saten van Beslinga en Biesta
Kaart van Idaardeadeel van 1866, bij Friens liggen Beslinga, Biensma en Bruinsma
Grotere kaart weergeven Google Map van Friens en omgeving Stemkohieren uit 1640 en 1698
 
   

Bruinsma sate

 

De eerste aanwijzing dat er een Bruynsma sate in de buurt van Friens zou zijn, is de vermelding van Popke Bruynsma in 1468, tesamen met Popke Roorda; de grietman van Idaarderadeel. Popke Bruynsma was een van de regteren van de grietenij. Bron: Van der Aa, deel 16, pagina 447-448. De Beneficiaalboeken van 1543 vermelden "Oldt-Brunsma", bewoond door Feyke Bruynsma.

Op de gemeentekaart van Ideradeel van 1866 staat de naam Bruinsma sate met zoveel woorden op de kaart genoteerd. De plattegrond is in het kader aan de linkerkant opgenomen.

 

Bruynsma sate was in 1640 en 1698 een stemhebbende State in Friens, nummer 12.
Van oudsher kende Friesland de status van de stemrecht slechts toe aan eigenaars van een vast aantal boerenhoeven. Dat gebruik stamt al uit de Middeleeuwen. De boerenhoeven waren als het ware stamhebbende plaatsen, ook wel schotschietende huizen of ploeggangen genoemd. Het stemrecht was dus niet a priori afhankelijk van de persoon maar van de eigenaar van een state ofwel de state zelf.

In 1640 kwam er een nieuw stemreglement en een stemkohier. In 1698 trad er alweer een vernieuwing op en kwam er weer een nieuw stemkohier. Het stemkohier van Friens van 1698 bevat 2 stemmen Bruynsma, nummer 12 en nummer 13. Friens maakte deel uit van de grietenij Idaarderadeel en kende in 1698 in totaal 14 stemmen. Hierbij gaat het waarschijnlijk om Oud en Nieuw Bruynsma zoals al bekend was.


Stemrecht in de Staten van Friesland voor 1811
Ieder van de 30 grietenijen van het gewest zond gewoonlijk twee volmachten naar de vergadering der Staten van Friesland. Het stemrecht voor de verkiezing van volmachten ten Landdage in de grietenijen had tweeërlei grondslag. Verreweg de meeste stemmen werden-zoals dit reeds in de Middeleeuwen gebruik moet zijn geweest-uitgebracht door de eigenaars van een vrijwel constant blijvend aantal boerenhoeven, welke vrij scherp onderscheiden waren van de andere woningen, die er langzamerhand waren bijgekomen.


Stemhebbende plaatsen
Deze stemhebbende plaatsen worden soms aangeduid met de term schotschietende huizen of ploeggangen. Een tweede, kleinere groep ontleende haar recht aan floreenplichtigheid, d.w.z. dat in de nieuw ingepolderde landen nieuw gevormde boerenplaatsen stemrecht kregen, al naar gelang de opbrengst in de floreenbelasting. (Deze tweede groep komt, voor zover mij bekend is, in Idaarderadeel niet in aanmerking). Als derde en kleinste groep van stemhebbende plaatsen komen nog voor die, welke gevormd zijn uit de corpora der vroegere kloosters als Oldeklooster, Oegeklooster, Lidlum en Anjum. Op dezelfde grondslag van de verkiezing van volmachten ten Landdage werd ook de nominatie van het drietal voor grietman opgemaakt en dorprechters, belastingontvangers, kerkvoogden en andere functionarissen gekozen.


Stemkohier 1640
Door de bij de stemming ingeslopen misbruiken werd na twee jaar voorbereiding in 1640 tot invoering van een stemreglement en een stemkohier overgegaan. Er werd bepaald, dat in het gehele gewest op dezelfde dag en op hetzelfde uur de verkiezingen moesten plaatsvinden. De stemming werd huis aan huis aangezegd en op de dag der verkiezing luidde te 9, 10 en 11 uur de klok, waarop na een kwartier de stemming begon. Afwezigen werden bij de meerderheid geteld. Roomsen, landschapsmeiers en degenen, die niet genoeg grond bezaten of vanouds geen stemrecht hadden, waren uitgesloten. Men stemde in persoon of bij volmacht. De meier mocht stemmen voor de afwezige eigenaar. Candidaten voor het volmachtschap moesten per procuratie stemmen. De dorprechter en twee stemgerechtigden namen de stemmen op. Twee uit de vergadering van ieder dorp werden belast met de taak twee dagen na de stemming de uitslag naar de rechtkamer ("weerkamer") de grietenij over te brengen.


Landdag
De uitslag was meestal zo, dat de plaatsen in de Landdag aan een kleine kring van bepaalde families kwamen: de grond immers was reeds sinds het begin der 16e eeuw in handen van een klein aantal grootgrondbezitters. Meerderheid van stemmen besliste in de dorpen, maar in de grietenij overstemde de meerderheid der dorpen. Grootgrondeigenaars, beschikkende over een groot aantal stemmen in kleine dorpen, overstemden de anderen. Gedeeltelijke herzieningen van het stemkohier hebben herhaaldelijk plaats gehad. In 1698 kwam weer een grondige wijziging tot stand, waarbij als novum kwam, dat wegens de goederen door publieke voogden geadministreerd geen stem mocht worden uitgebracht. Ook werd vastgesteld, dat de kohieren alle tien jaar, te beginnen in 1708, zouden worden vernieuwd. Tot 1858 heeft men de floreenkohieren aangehouden, omdat deze nog steeds dienden als grondslag bij de verkiezingen van kerkvoogden van de Hervormde Kerk als van ouds.


Friens, stemmen in Kohier 1698:

Stem nr. 1, Beslinga
Stem nr. 2, Epema
Stem nr. 3, Jelgersma
Stem nr. 4, Jornema
Stem nr. 5, Jornema
Stem nr. 6, pastorie van Friens
Stem nr. 7, Abbema
Stem nr. 8, Abbemawier, eigendom:
- Aggaeus Bruynsma secretaris van Idaarderadeel, eigenaar voor 1/2
- Pytie (PIETJE) Bruynsma (BRUINSMA), weduwe Nicolai, eigenaar voor 1/2
Stem nr. 9, Diurrema
Stem nr. 10, pastorie van Friens
Stem nr. 11, Diglewier
Stem nr. 12, Bruynsma
Stem nr. 13, Bruynsma
Stem nr. 14, Douma


Stemkohier 1698 Friens (Idaarderadeel)

Stem nr. 12, Bruynsma, groot 50 pondematen, aantal stemmen: 1
Opm. Schiet 14 floreen 19 stuivers 12 penningen

Zakelijk gerechtigden:

Mr. Annius (ANNE) Wygersma (WIEGERSMA) te Grouw, uit naam van zijn vrouw, eigenaar voor 1/16
Boote (BOTE) Idses Nijdam te Grouw, uit naam van zijn zoon, eigenaar voor 1/16
Claes (KLAAS) Piers te Poppingawier, eigenaar voor 1/16
Eede Klasen (KLASES) te Roordahuizum, uit naam van zijn vrouw, eigenaar voor 1/4
Jacob (JAKOB) Jouckes (JOUKES) te Offingawier, uit naam van zijn vrouw, eigenaar voor 1/16
Sierk Broers te Warga, voor zichzelf en uit naam van zijn kinderen, eigenaar voor 1/4
Tjerk Jetses te Scharnegoutum, uit naam van zijn vrouw, eigenaar voor 1/16
De drie minderjarige kinderen van wijlen Pier Klases, eigenaar voor 3/16
Opm. Curator: Eesge Hendriks te Poppingawier

Freerk Yges (IEGES), gebruiker


Stem nr. 13, Bruynsma, groot ongeveer 60 pondematen, aantal stemmen: 1
Opm. Schiet 15 floreen 17 stuivers 14 penningen

Zakelijk gerechtigden:
Secretaris Aggaeus (AGE) Bruynsma (BRUINSMA) te Grouw, eigenaar voor 4/9
Pytie (PIETJE) Bruinsma, weduwe van rollarius Nicolai, eigenaar

 
 
Copyright 2011-2015 J.F.D. Bruinsma, bijgewerkt op 12 juli 2015
 
Joost Bruinsma
J.F.D. Bruinsma
Biografien:
Anastasius Bruinsma
Jozef Bruinsma
Koos Bruinsma
Christoffer Bruinsma
Gerrit Bruinsma

Westkapelle 1914